Złożyliśmy skargę do Komisji Europejskiej dotyczącą systemowego naruszania prawa Unii Europejskiej przez Polskę w związku z zawieszeniem prawa do ubiegania się o ochronę międzynarodową.
🔸 Na czym polega problem?
W marcu 2025 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, która umożliwia czasowe zawieszenie przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową na określonym obszarze. Zawieszenie wprowadzono po raz pierwszy 27 marca 2025 r. i od tego czasu obowiązuje ono nieprzerwanie na granicy polsko-białoruskiej.
Choć ustawodawca przewidział, że ograniczenie ma charakter tymczasowy, brak jest realnych limitów jego stosowania. W efekcie dostęp do procedury azylowej został faktycznie wstrzymany na czas nieokreślony.
🔸Jak wygląda praktyka?
Z naszych obserwacji wynika, że funkcjonariusze Straży Granicznej odmawiają przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową nie tylko od osób znajdujących się w strefie przygranicznej, ale również od osób przebywających w innych częściach kraju (np. w strzeżonych ośrodkach dla cudzoziemców).
Zawieszenie stosowane jest zarówno wobec osób przekraczających granicę nieregularnie, jak i tych zgłaszających się na oficjalnych przejściach granicznych. Osoby, którym odmawia się przyjęcia wniosku, są następnie narażone na natychmiastowe zawrócenie do Białorusi (tzw. pushbacki) lub wydalenie do krajów pochodzenia – bez jakiejkolwiek oceny ich indywidualnej sytuacji i potrzeby ochrony.
Ustawa przewiduje wyjątki dla tzw. osób wrażliwych (np. dzieci bez opieki, kobiet w ciąży), jednak w praktyce mechanizm ich identyfikacji jest nieskuteczny. Decyzje podejmowane są przez Straż Graniczną, która nie ma odpowiednich narzędzi ani procedur do rzetelnej oceny takich przypadków.
🔸 Naruszenie prawa Unii Europejskiej
W naszej ocenie obecne przepisy zawieszające przyjmowanie wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej naruszają w szczególności:
👉 art. 18 Karty praw podstawowych UE – prawo do azylu,
👉 art. 19 ust. 2 Karty praw podstawowych UE – zakaz wydalania do państwa, w którym istnieje ryzyko poważnej krzywdy (zasada non-refoulement),
👉 art. 4 Karty praw podstawowych UE – zakaz tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania,
👉 art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 2013/32/UE – obowiązek zapewnienia skutecznego i szybkiego dostępu do procedury azylowej.
Prawo UE nie przewiduje możliwości całkowitego zawieszenia przyjmowania wniosków o ochronę międzynarodową. Nawet w sytuacjach nadzwyczajnych państwa członkowskie mogą stosować jedynie środki proporcjonalne i nienaruszające istoty prawa do azylu (art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych UE). Ponadto przepisy wskazują, że wnioski o ochronę powinny być przyjmowane także w przypadku nielegalnego przekroczenia granicy (art. 31 ust. 8 lit. h dyrektywy 2013/32/UE).
Na niezgodność przepisów zawieszających prawo do ochrony międzynarodowej z prawem unijnym wskazywał m.in. Sąd Okręgowy w Olsztynie w sprawach dotyczących umieszczania cudzoziemców w strzeżonych ośrodkach. Co więcej, w ramach postępowań dublińskich sądy, m.in. w Niemczech, wstrzymywały przekazywanie osób do Polski, uznając, że w związku z zawieszeniem prawa do ochrony w naszym kraju dochodzi do systemowych naruszeń.
Nasza skarga będzie rozpatrywana przez Komisję Europejską. W przypadku potwierdzenia wskazanych naruszeń Komisja może zdecydować o dalszych krokach prawnych.
