Raport próbuje odpowiedzieć na pytanie, jak powstał śmiercionośny reżim graniczny i w jaki sposób został utrwalony przez ostatnie pięć lat.
Osoby autorskie analizują politykę, prawo, praktyki służb, infrastrukturę graniczną i warunki środowiskowe, aby sprawdzić, w jaki sposób te czynniki mogły przełożyć się na śmierci osób w drodze.
Badanie zostało oparte na rekonstrukcjach konkretnych zdarzeń, danych przestrzennych i statystycznych, badaniach etnograficznych oraz analizie politycznej, prawnej i dyskursywnej.
Centralnym przedmiotem raportu jest „lethal pushback regime”, czyli śmiercionośny reżim pushbacków. Termin oznacza cały system praktyk, w których osoby są przymusowo przemieszczane, wielokrotnie wypychane i pozbawione możliwości uzyskania bezpieczeństwa.
Badanie analizuje powtarzające się mechanizmy przemocy oraz sposób, w jaki z czasem zostały one osadzone w polityce i praktyce instytucjonalnej.
Raport dokumentuje zgony 102 osób w drodze i zestawia ich rozmieszczenie z konkretnymi zmianami politycznymi, prawnymi i infrastrukturalnymi.
Osoby autorskie zastanawiają się nad tym, jak przekształcenia reżimu granicznego zmieniały struktury ryzyka dla osób w drodze: dane geostatystyczne pokazują, że zgony koncentrują się w miejscach, gdzie widoczność jest najmniejsza, teren najtrudniejszy, a łączność najsłabsza.
Śmierć lub ciężkie zagrożenie zdrowia mogą być rezultatem ciągu działań i zaniechań, które wzajemnie się kumulują, a nie wyłącznie efektem jednego bezpośredniego aktu przemocy.
Pushback, przymusowe przemieszczanie, utrudniona komunikacja, kolejne próby przekroczenia granicy, ekspozycja na zimno i brak skutecznej pomocy mogą tworzyć cały ciąg wydarzeń, który doprowadził do określonego zakończenia.
Wychłodzenie, utonięcie czy wyczerpanie mogą być opisem medycznie uprawomocnionym, jednak w żaden sposób nie wskazują na społeczne i polityczne uwarunkowania śmierci.
Lasy, rzeki, mokradła, śnieg i niskie temperatury stanowią oczywiste zagrożenie dla zdrowia i życia, jednak raport wyraźnie podkreśla, że nie działają one niezależnie od polityki granicznej.
Warunki środowiskowe stają się śmiercionośne w konkretnym układzie praktyk: wtedy, gdy osoby są przymusowo przemieszczane, tracą możliwość bezpiecznego opuszczenia terenu, pozostają bez pomocy albo znikają z systemów obserwacji i dokumentacji.
Właśnie dlatego raport rekonstruuje przestrzenne i czasowe przebiegi konkretnych zdarzeń, zamiast ograniczać się do oficjalnie wskazanej przyczyny zgonu.
Architektura wrogości to pełna infrastruktura elementów prawnych, instytucjonalnych i materialnych, które wspólnie produkują niedostępność terenu i czynią go śmiercionośnym.
Osoby autorskie rekonstruują, jak od 2021 roku powstawał system złożony ze stref zamkniętych, niedostępnych dla organizacji humanitarnych i mediów, z rozbudowanego i nieprzejrzystego aparatu wielu różnych służb – Straży Granicznej, wojska, Wojsk Obrony Terytorialnej, policji – działających bez jednolitej procedury, oraz z infrastruktury fizycznej: 186-kilometrowej, pięcioipółmetrowej zapory, uzupełnionej czujnikami ruchu i kamerami tam, gdzie stalowego muru jeszcze nie postawiono.
Zapytany o brak zapory nad rzeką, funkcjonariusz Straży Granicznej odpowiedział, że nie jest ona potrzebna, bo rzeka “wykonuje robotę” za płot.
Węzeł granicznej faszyzacji opisuje proces, w którym faszyzacja polityki, prawa i dyskursu publicznego napędza przemoc graniczną, a przemoc graniczna zwrotnie tę faszyzację wzmacnia, tworząc ciąg, w którym kolejne kryzysy legitymizują kolejne ograniczenia praw.
Zmiana rządu w 2023 roku nie zmieniła niczego w tym mechanizmie: reżim pushbacków nie tylko przetrwał, ale się utrwalił, czego kulminacją jest zawieszenie prawa do azylu w 2025 roku.
Cały raport, wraz z aneksem zawierającym rekonstrukcję dziesięciu przypadków śmierci, jest dostępny na stronie Border Forensics: https://www.borderforensics.org/investigations/poland-investigation/
